Vương quốc ĐẠI LÝ – 316 Năm Từ Khi Kiến Quốc Tới Ngày Bại Vong

Vương quốc Đại Lý (大理 pinyin: Dàlǐ) là một vương quốc của người Bạch đã từng tồn tại từ năm 937 cho đến năm 1253, nằm trong khu vực mà ngày nay là tỉnh Vân Nam, Quý Châu và tây nam tỉnh Tứ Xuyên của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, và một phần phía tây của Bắc Bộ Việt Nam.
Được sáng lập bởi Đoàn Tư Bình năm 937, vương quốc này đã được cai trị kế tiếp nhau bởi 22 vị vua cho đến năm 1253, khi quốc gia này bị tiêu diệt bởi cuộc xâm lược của đế quốc Mông Cổ dưới thời Mông Kha. Kinh đô của vương quốc này là thành Đại Lý.


316 Năm Vương Triều ĐẠI LÝ – Từ Khi Kiến Quốc Tới Ngày Bại Vong Với 22 Đời Vua Họ ĐOÀN
h

Lịch sử

Vương quốc Đại Lý là sự kế tiếp của quốc gia Nam Chiếu, là một quốc gia đã suy tàn từ năm 902. Có ba triều đại kế tiếp nhau là Đại Trường Hòa, Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên) và Đại Nghĩa Ninh đã tồn tại sau khi Nam Chiếu bị suy vong cho đến khi Đoàn Tư Bình chiếm được quyền hành năm 937 và thiết lập ra vương quốc Đại Lý.

Đại Lý là một quốc gia theo Phật giáo Mật tông (Acarya), từ vua tới dân đều sùng đạo, vua thường tại vị một thời gian rồi xuất gia làm sư[1].

Nước Đại Lý kéo dài 316 năm với 22 đời vua trong đó có 10 người bỏ ngôi đi tu[2], chẳng hạn Bảo Định Đế Đoàn Chính Minh, Trung Tông Đoàn Chính Thuần, Cảnh Tông Đoàn Chính Hưng v.v. Vương triều Đại Lý gián đoạn một thời gian ngắn khoảng 2 năm, khi quyền thần Cao Thăng Thái cướp ngôi và lập ra Vương triều Đại Trung, phân chia thành 2 giai đoạn Tiền và Hậu Đại Lý.

Một trong những cư dân Đại Lý là giống người Thái, trải rộng từ Vân Nam qua bắc Thái Lan, Lào và thượng du bắc Việt Nam. Người Thái gồm nhiều sắc dân như Thái Trắng, Thái Đen, Thái Đỏ, Thổ, Nùng. Sau khi Đại Lý bị người Mông Cổ thôn tính, người Thái còn trốn tránh trong rừng sâu và di chuyển xuống phía nam và tây nam.

Có một câu chuyện nói về sự thất thủ của vương quốc Đại Lý, mặc dù nó chỉ là truyền thuyết, nhưng nó đáng được nói tới. Mặc dù quân đội của người Mông Cổ rất đông và dũng cảm, nhưng họ không thể phá vỡ sự phòng thủ của người dân Đại Lý ở thung lũng Nhĩ Hải, là nơi rất phù hợp cho phòng thủ mà chỉ cần vài người cũng có thể giữ vững được hàng năm. Người ta nói rằng người Mông Cổ đã tìm được một kẻ phản bội dẫn họ vượt qua dãy núi Thương Sơn theo một con đường bí mật, và chỉ bằng cách này thì họ mới thâm nhập và vượt qua được sự kháng cự của người Bạch. Điều này đã dẫn tới sự kết thúc của 5 thế kỷ độc lập. Năm 1274, tỉnh Vân Nam được thành lập và khu vực này từ đó trở thành một bộ phận của Trung Quốc.

Tuy nhiên, sự chống đối của họ Đoàn với Nhà Nguyên, và sau này là Nhà Minh chỉ thực sự chấm dứt vào cuối thế kỷ XIV. Theo Minh sử, khoảng niên hiệu Hồng Vũ của Minh Thái tổ Chu Nguyên Chương (1368-1398), Đoàn Thế bị bắt, Nhà Minh đổi nước của Đoàn Thế làm phủ Đại Lý, đặt vệ quân và chỉ huy sứ ti, cho thuộc vào tỉnh Vân Nam.

Trong lịch sử, nước Đại Lý nhiều lần xung đột với các vương triều Đại Việt, kết cục các cuộc xung đột này phần lớn là chiến thắng của Đại Việt. Lần cuối cùng quân Đại Lý xuất hiện trên lãnh thổ Việt Nam là cuộc chiến giữa Nhà Trần với đế quốc Mông Cổ năm 1258, khi tướng Ngột Lương Hợp Thai dẫn theo nhiều du binh Đại Lý thâm nhập Đại Việt.

Các vị vua cai trị Đại Lý

(1)Thái Tổ Thần Vũ Đế
Đoàn Tư Bình
?-937-944
(3)Từ Vũ Đế
Đoàn Tư Trụ
?-945-952
(2)Văn Kính Đế
Đoàn Tư Anh
?-944-945-?
(4)Quảng Từ Đế
Đoàn Tư Thông
?-952-968
(5)Ứng Đạo Đế
Đoàn Tố Thuận
?-968-985
Đoàn Trí Tư(6)Chiêu Minh Đế
Đoàn Tố Anh
?-985-1009
(11)Hưng Tông Hiếu Đức Đế
Đoàn Tư Liêm
?-1044-1075-?
(7)Tuyên Túc Đế
Đoàn Tố Liêm
?-1009-1022
(12)Thượng Đức Đế
Đoàn Liêm Nghĩa
?-1075-1080
(9)Thánh Đức Đế
Đoàn Tố Chân
?-1026-1041-?
(8)Bỉnh Nghĩa Đế
Đoàn Tố Long
?-1022-1026-?
(13)Thượng Minh Đế
Đoàn Thọ Huy
?-1080-1081-?
(14)Bảo Định Đế
Đoàn Chính Minh
?-1081-1094-?
(16)Trung Tông Văn An Đế
Đoàn Chính Thuần
?-1096-1108-?
(10)Thiên Minh Đế
Đoàn Tố Hưng
?-1041-1044-?
(15)Phú Hữu Thánh Đức Biểu Chính Đế
Cao Thăng Thái
?-1094 – 1095
(17)Hiến Tông Tuyên Nhân Đế
Đoàn Dự
?-1108-1147-?
(18)Cảnh Tông Chính Khang Đế
Đoàn Chính Hưng
?-1147-1171-?
(19)Tuyên Tông
Đoàn Trí Hưng
?-1171-1200
(21)Thần Tông
Đoàn Trí Tường
?-1204-1238-?
(20)Hưởng Thiên Đế
Đoàn Trí Liêm
?-1200-1204
(22)Hiếu Nghĩa Đế
Đoàn Tường Hưng
?-1238-1251
(23)Thiên Định Hiền Vương
Đoàn Hưng Trí
?-1251-1254-1261

Tiền Đại Lý

Kéo dài từ năm 937 đến năm 1094.

Miếu hiệu/Thụy hiệuHọ tênNiên hiệuTrị vì
Thái Tổ Thần Thánh Văn Vũ ĐếĐoàn Tư BìnhVăn Đức (938-941)
Thần Vũ (941-944)
938 – 944
Văn Kinh ĐếĐoàn Tư AnhVăn Kinh (945)945
Văn Thành ĐếĐoàn Tư LươngChí Trì (946-951)945 – 951
Quảng Tư ĐếĐoàn Tư ThôngMinh Đức (952-953)
Quảng Đức (954-968)
Thuận (Thánh) Đức (968)
951 – 968
Ứng Đạo ĐếĐoàn Tố ThuậnMinh Chính (969-985)968 – 985
Chiêu Minh ĐếĐoàn Tố AnhQuảng Minh (986-1004)
Minh Ứng (1005-1006)
Minh Thánh, Minh Đức, Minh Trị (1006-1009)
985 – 1009
Tuyên Túc ĐếĐoàn Tố LiêmMinh Khải (1010-1022)1009 – 1022
Bỉnh Nghĩa ĐếĐoàn Tố LongMinh Thông (1023-1026)1022 – 1026
Thánh Đức ĐếĐoàn Tố ChânChính trị (1027-1041)1026 – 1041
Thiên Minh ĐếĐoàn Tố HưngThánh Minh (1042-1044)
Thiên Minh (1044)
1041 – 1044
Hưng Tông Hiếu Đức ĐếĐoàn Tư LiêmBảo An (1045-1052)
Chính An (1053-1059)
Chính Đức (1059-1064)
Bảo Đức (1064-1075)
1044 – 1075
Thượng Đức ĐếĐoàn Liêm NghĩaThượng Đức (1076)
Quảng An (1077-1080)
1075 – 1080
Thượng Minh ĐếĐoàn Thọ HuyThượng Minh (1081)1080 – 1081
Bảo Định ĐếĐoàn Chính MinhBảo Định (1082-?)
Kiến An (?)
Thiên Hữu (?-1094)
1081 – 1094

Đại Trung

Miếu hiệu/Thụy hiệuHọ tênNiên hiệuTrị vì
Phú Hữu Thánh Đức Biểu Chính ĐếCao Thăng TháiThượng Trị (1095)1094 – 1095

Hậu Đại Lý

Kéo dài từ năm 1096 đến năm 1253.

Miếu hiệu/Thụy hiệuHọ, tênNiên hiệuTrị vì
Trung Tông Văn An ĐếĐoàn Chính ThuầnThiên Thụ (1096)
Khai Minh (1097-1102)
Thiên Chính (1103-1104)
Văn An (1105-1108)
1096 – 1108
Hiến Tông Tuyên Nhân ĐếĐoàn Chính Nghiêm[3]Nhật Tân (1108-1109)
Văn Trị (1110-?)
Vĩnh Gia (?-1128)
Bảo Thiên (1129-?)
Quảng Vận (?-1147)
1108 – 1147
Cảnh Tông Chính Khang ĐếĐoàn Chính Hưng (Dịch Trường)Vĩnh Trinh (1147-1148)
Đại Bảo (1149-?)
Long Hưng (?)
Thịnh Minh (?)
Kiến Đức (?-1171)
1147 – 1171
Tuyên Tông Công Cực ĐếĐoàn Trí Hưng[4]Lợi Trinh (1172-1175)
Thịnh Đức (1176-1180)
Gia Hội (1181-1184)
Nguyên Hanh (1185-1195)
An Định (1195-1199)
1171 – 1199
Anh Tông Hanh Thiên ĐếĐoàn Trí LiêmPhượng Lịch (1200-?)
Nguyên Thọ (?-1205)
1199 – 1205
Thần TôngĐoàn Trí TườngThiên Khai (1205-1225)
Thiên Phụ (1226-?)
Nhân Thọ (?-1238)
1205 – 1238
Hiếu Nghĩa ĐếĐoàn Tường HưngĐạo Long (1239-1251)1238 – 1251
Thiên Định Hiền VươngĐoàn Hưng TríLợi Chính, Hưng Chính, Thiên Định (1252-1254)1251 – 1254

Đại Lý tổng quản

Từ năm 1253, Đại Lý rơi vào tay đế chế Mông Cổ. Các tổng quản vẫn là người của họ Đoàn. Cụ thể như sau:

  • Đoàn Thật (Tư Nhật) (1261-1282)
  • Đoàn Trung (1283-1284)
  • Đoàn Khánh (A Khánh) (1284-1306)
  • Đoàn Chính (1307-1316)
  • Đoàn Long (1317-1330)
  • Đoàn Tuấn (1331)
  • Đoàn Nghĩa (1332)
  • Đoàn Quang (1333-1344)
  • Đoàn Công (1345-1365)
  • Đoàn Bảo (1365-1381)
  • Đoàn Minh (1381-1382)
  • Đoàn Thế (1382-1387)

Nguồn Wikipedia Tiếng Việt

Bình luận

Bình luận

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.