Lệ xin làm chức dịch hàng mường, bản | Tục lệ người Thái Đen ở Thuận Châu – Phần 2


Tục lệ người Thái Đen ở Thuận Châu khoản thứ 2: Về việc lệ xin làm chức dịch hàng mường, bản

1. Điều kiện được xin làm chức dịch

Dân trong bản nếu ai hiểu biết công việc bản mường thì được làm chức quản, chức xự (1). Ai có chức quảng, chức xự mới được xin làm chức quan đầu bản. Quan đầu bản được xin làm chức quan ti phòng; quan ti phòng được xin làm chức quan phòng trưởng; quan phòng trưởng được xin làm quan ti bách; quan ti bách được xin làm quan bách trưởng; quan bách trưởng được xin làm chức chá hương.

Tục lệ người Thái Đen Thuận Châu

Xếp đặt bản mường, quyền lợi cho các chức dịch ở Mường Muổi | Tục lệ người Thái Đen ở Thuận Châu – Khoản thứ nhất

Ai muốn làm bốn chức này phải mất cho án nha tiền gọi là tiền xin chức
– Ai muốn làm chức chá phải mất 1,2 nén bạc;
– Ai muốn làm chức quan bách phải mất 6,6 lạng bạc;
– Chức quan phòng và quan đầu bản mất 4,4 lạng bạc để ra mắt lạy án nha.
Còn tiền đút lót thêm để xin cho án nha, phìa, ông xổng che chở cho thì bao nhiêu tùy ý.

2. Lễ vật xin làm chức dịch

Người đã được chức, muốn được công nhận phải lo rượu, lợn hầu án nha và mất tiền lệ luật (ꪹꪉꪷꪙ ꪭꪲꪒ ꪅꪮꪉ) (2) cho ông mo để ông xin được lên nhà hươn luông, tức nhà án nha ra mắt án nha. 
– Đối với chức chá hươn, số tiền đó định là 3 lạng bạc;
– Đối với chức khác 1,5 lạng bạc;
Người nào đã làm chức chá hươn rồi, muốn xin làm chức cao hơn, có thể đến tận chức xen, lệ không bắt mất số tiền xin chức cho án nha nữa. Nhưng khi đến lạy án nha nhận chức, người được cất nhắc phải biếu án nha nếu là chức xổng, một chiếc áo; nếu là chức quan, một chiếc quần bằng vải Thái, và chức nào cũng vậy, vẫn phải nộp kèm thêm một chiếc khăn phượng (khăn dài nửa sải vải – ĐNV) và rượu, lợn.
Người mới nhận chức phải biếu ông mo, nếu là chức xổng một chiếc áo; nếu là chức quan, một chiếc quần, và chức nào cũng vậy, phải mất một chiếc khăn phượng và một chiếc quạt giấy nữa. Khi đủ lễ dân lên trước án nha, ông mo mới nói lời chính thức công nhận. Người mới nhận chức phải nói lời tạ ơn án nha. Cuối cùng, ông mo mới nhận lễ tạ ơn của người mới nhận chức.

3. Điều chuyển, bổ nhiệm, kế thừa chức dịch

Người nào thăng chức được chuển đi các bản khác  nếu đương ở bản nhỏ thì chuyển lên ở bản lớn.
Khi nào khuyết các chức ông xổng, ông xự, ông quan bách v.v.., nếu con và các em của các ông đó  chưa có chức thì:
– con, em ông xổng được phép xin làm từ chức ông ho cang đến chức ông chá hươn;
– con, em ông xự xin làm từ chức chá hươn xuống đến chức ông bách;
– con ông bách được xin phép làm quan ti bách đến quan đầu bản;
– con ông quan ti bách, quan phòng, quan đầu bản được nối chức bố, nếu không thì được làm quan đầu bản nhỏ.
Còn nếu người nào thông minh, gan dạ, biết chầu chực, giàu có cũng có thể xin làm chức ông xổng, ông xự hay ông bách hoặc xin nối chức bố ngay nhưng phải xin ra tiền nhiều hơn mức đã định, không có một mức hạn nào cả(30).

Khi khuyết các chức tạo lộng ở mường trong hay ỏ cúc mường ngoài như cáclộng ở Muờng Ék, Mường Lằm, Mường Sại, Mường Piềng, Chiềng Pấc, ai muốn xin làmthì phải được phép của án nha và phải mất tiền lạy án nha. Nếu làm tạo lộng ởmường trong, số tiền quy uịnh là 1,2 nén bạc; nếu làm tạo lộng ở các mường khácthì vẫn phải mất 1,2 nén bạc nhưng chỉ cần xin phìa lý, phìa phó sở tại vì cácông phia đó là đại diện cho àn nha rồi. 

Khi khuyết chức pằn mương ở Mường Ék, Mường Xại. Mường Lầm, Mường Piềng, Chiềng Pẩc, không nhất thiết ông pọng xin thay mà ai xin cũng được. Nếu ai không phải là òng pọng xin làm chức này, phải xin án nha và mất 1,2 nén bạc tiền lạy tạ ơn thì án nha mời phong chức cho.

Khi khuyểt chức phìa lý, phìa phó trong toàn Mường Muồi, thì con em cácphìa đó hoặc các tạo trưởng, tạo lộng, ai giàu có muốn được làm phải xin ánnha. Án nha xem xét lí lịch thấy ai đáng làm mới sức cho các kỳ muc, các tạolộng, các quan đầu bản lên bầu (1). Nếu có nhiều người cũng xin làm một lúc,thì mỗi người phải làm một tờ bầu đưa cho các chức dịch ký tên vào rồi đưatrình án nha. Án nha xét xem tờ bầu nào có nhiều chữ ký thì cho người đó làmchức phìa lý (hay phìa phó). Người đó phải mất cho án nha 3.6 nén bạc tiền lạytạ ơn. 

Trong các trường hợp kể trên. ngoài số tiền lạy tạ ơn như đã quy định, muốn án nha chiếu cố, người xin làm chức quan mất thêm tiền không có mức nhất định nào cả.

Khi khuyết chức án nha, thư lại, thông lại thì chọn trong số anh em haycon cái, hoặc trong các phìa dòng dõi quý tộc ai là người thông minh co thaythế. Nếu mọi người ưng một người nào đó thì suy tôn, chứ không được bầu. Bachức này chỉ có họ Lò Căm được làm, họ dân không được làm (4). Họ Lò Căm đượclàm từ chức Tạo Lộng cho đến chức Án nha, không được làm các chức kỳ mục, quanbản (5). Còn họ dân dù có thông minh đến mấy cũng chỉ được làm đến chức phìa làcùng, không bao giờ được làm quá chức đó. 

Ghi chú:

  1. Như ở dưới xuôi, trong nhân dân được phân ra thành các cấp bậc người như kiểu các chức nhiêu, chức xã. Ở đây không thấy có lệ mua chức. Ai muốn xin chức thuờng phải là ngươi có tuổi, có hiểu biết hay làm ăn khá giả. Hàng năm nhân dịp xên hươn, chủ nhà mời các quan chức cùng nhân trong bản, ngoài mường đến dự. trong bữa rượu, nếu một quan chức nào đó thấy chủ nhà đáng chức quảng hay chức xự (có thể do chủ nhà đề xướng) thời lên, mọi người tán thành là được. Có chức này, cũng không được miễn gánh vác và chỉ là điều kiện phải có nếu muốn xin ra làm các chức hàng bản, hàng mường. 
  2. Lệ quy địnhchỉ ông mo mới được đặc trách việc này. Đó là muốn đề cao vai trò về mặt tôn giáo. Người giữ chức không chỉ nhận việc trước bản mường, trước án nha mà cả thần linh nữa. Khi lên ra mắt án nha là phải trình ma nhà án nha và các lạn căm (các chúa đất đã chết – ĐNV). 
  3. Ta thấy ở đây đồng tiền rẫy lệ luật rồi. Thực ra trước kia các chức đều cha truyền con nối và thường do một dòng họ nắm giữ. 
  4. Tính chuyên chế của một dòng họ quý tộc.
  5. Gần đây [thế kỷ XX – BTV], nhiều chức đầu bản đã do dòng họ quý tộc đảm nhiệm. Nhưng đó không gọi là quan bản mà gọi là tạo bản. Đó là một sự vi phạm cố ý của giai cấp quý tộc nhằm cướp nốt quyền uy của tính dân chủ trong các công xã nông thông còn bảo lưu. Nhưng ta cũng chưa thấy dòng họ chúa làm chức kỳ mục bao giờ; cũng chưa thấy bao giờ họ dân làm đến cả chức phìa.

Theo Tục lệ người Thái Đen ở Thuận Châu

Tư liệu về lịch sử và xã hội dân tộc Thái, nxb Khoa học Xã hội năm 1977.
Facebook Comments

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.