TỔ CHỨC CHÂU MƯỜNG THÁI TÂY BẮC | PHẦN I – PHÂN CẤP HÀNH CHÍNH

Khu vực Tây Bắc xưa được gọi là vùng Mười sáu châu, đứng đầu là một Mường Luông (Châu mường có sức ảnh hưởng được triều đình thừa nhận) theo chế độ Đại tri châu, tồn tại như một “chính quyền tự trị”. Quyền “tự trị địa phương” này tồn tại đến thời Minh Mạng mới được bãi bỏ để đặt các châu mường trực thuộc tỉnh Hưng Hóa. Phân cấp hành chính các châu mường vẫn được tổ chức như cũ, tuy nhiên vẫn có những điểm khác nhau giữa các châu mường.

Mỗi một châu mường cơ bản chia thành 4 cấp: châu mường – mường phìa – xổng – bản. Tuy nhiên vẫn tồn tại một cấp hành chính nữa sau mường phìa đó là lộng (hoặc quen), sau lộng mới đến xổng rồi đến bản. Tuy nhiên không phải mường phìa nào cũng có cấp lộng. Cụ thể như sau:

1. Châu mường

Châu mường tương đương với châu, huyện. Một châu mường thường bao gồm 4 – 5 mường phìa (1 mường phìa trong và các mường phìa ngoài). Lấy ví dụ, châu Mường La bao gồm 4 mường phìa: Mường La, Mường Chùm, Mường Bú, Mường Chiến, Mường Ta Ni. Tên gọi của châu mường thường là tên mường phìa trong hoặc tên chiềng của mường phìa trong. Người đứng đầu châu mường là chảu mường (án nha). Trung tâm của châu mường là chiềng của mường phìa trong.

2. Mường phìa

Mường phìa tương đương với xã, sách hay tổng. Một châu mường sẽ có một mường phìa trong và các mường phìa ngoài được tổ chức khá giống nhau. Trong một mường phìa có 4 xổng: xổng pằn, xổng pọng, xổng ho luông và xổng lam ho. Người đứng đầu mường phìa gọi là phìa hay phìa mường. Trung tâm của , mường phìa đặt ở chiềng của mường phìa đó. Mường phìa ngoài thường chỉ có 3 xổng (không có xổng lam ho). Ngoài ra, một mường phìa lớn thường có đơn vị trực thuộc gọi là lộng (thường gọi là mường lộng).

3. Mường lộng

Mường lộng hay còn gọi là mường quen thường bao gồm 1 – 2 xổng. Nếu có 2 xổng thì bao gồm xổng pằn, xổng pọng, nếu một xổng thì chỉ có xổng pằn. Bản nào lớn nhất thì sẽ được chọn làm lỵ sở của lộng (cũng được gọi là chiềng). Người đứng đầu lộng không gọi là phìa mà gọi là tạo lộng (tạo quen). Thực chất lộng là “tiền thân” của một mường phìa. Lộng chưa đủ sức phát triển để trở thành mường phìa, là đơn vị hành chính phụ thuộc mường phìa. Trước hết nó là một bản khá lớn từ 30 – 40 nóc nhà tập trung ở một vùng thung lũng. Xung quanh đó 2 – 3 bản nhỏ chỉ có vài nóc nhà. Lộng dần dần phát triển trở thành trung tâm thu phục các bản khắp vùng sẽ trở thành mường phìa.

Một số mường lộng từng tồn tại:

  • Mường Bằng là mường lộng thuộc Mường La.
  • Ít Ong là mường lộng thuộc Mường Ta Ni.
  • Muổi Nọi là một mường lộng thuộc Chiềng Pấc.
  • Mường Mần (quen Mần) là một mường quen thuộc Mường Mụa.
  • Mường Giàng là mường lộng thuộc Mường Sại

(Mường La, Mường Ta Ni, Chiềng Pấc, Mường Mụa, Mường Sại ở đây là các mường phìa)

4. Xổng

Một xổng bao gồm tập hợp các bản liền kề trong một phổng(*) phân tách với các phổng khác dựa vào địa hình , tương đương với một ngũ. Đứng đầu bởi các chức sắc gọi là ông: Xổng pằng đứng đầu là ông pằn, gồm các bản trong khi trung tâm lỵ sở của mường phìa; xổng pọng được cai quản bởi ông pọng; xổng ho luông do ông ho luông quản lý; tương tự, xổng lam ho cũng do ông lam ho quản lý.

Ở các châu mường thuộc nghành Thái Trắng phía bắc (Xo, Lay, Chiên,…) thì không có cấp xổng. Tuy nhiên ở Mường Xo hay Mường Lay cũng phân chia thành các khu vực giọi là khổng, thê nhưng sự phân chia này chỉ mang tính chất địa hạt, không phải là đơn vị tổ chức hành chính.

Ở các châu mường thuộc ngành Thái Trắng phía nam (châu Phù Yên, Châu Mộc) thì gọi là tổng hoặc xa. Người đứng đầu là một chức quản (quản tổng, quản xa), dưới chức quản còn có chức tần (tần tổng, tần xa).

5. Bản

Bản là đơn vị nhỏ nhất hệ thống phân cấp hành chính của một châu mường. Người đứng đầu bản là tạo bản nếu người đó là người mang họ tạo, nếu người đứng đầu bản không mang họ tạo thì gọi là quan bản.

Tài liệu tham khảo: Cầm Trọng – Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam

Facebook Comments

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.